Ngồi trong phòng giam chưa đầy 10 m², cửa sổ chắn song sắt và mọi thao tác trên laptop đều bị giám sát, nhưng Preston Thorpe, một phạm nhân đang thụ án nhiều năm lại kiếm được mức lương hàng trăm nghìn USD/năm của một kỹ sư phần mềm cấp cao tại Mỹ. Anh họp nhóm mỗi sáng với đồng nghiệp ở San Francisco, viết code cho một startup công nghệ đang lên, và thậm chí đã mua được một căn nhà riêng.

Một buổi sáng bắt đầu sau cánh cửa sắt

6 giờ sáng tại trại giam Mountain View Correctional Facility (bang Maine, Hoa Kỳ). Khi phần lớn phạm nhân chuẩn bị cho ca lao động trong bếp hoặc xưởng cơ khí, Preston Thorpe, 32 tuổi, mở laptop trong buồng giam, kết nối vào cuộc họp hằng ngày với nhóm kỹ sư phần mềm tại San Francisco.

Ai nhìn vào cũng khó tin: người đàn ông đang thảo luận về tối ưu cơ sở dữ liệu, viết Rust và review pull request ấy lại là một phạm nhân đang thụ án dài hạn. Công việc của anh là kỹ sư phần mềm cấp cao (senior software engineer) tại Turso, startup cơ sở dữ liệu đang phát triển nhanh trong giới công nghệ. Mức lương của anh được xác nhận ở “six figures”, tức từ 100.000 USD mỗi năm trở lên.

Điều đặc biệt hơn: tất cả được thực hiện từ bên trong phòng giam.

Tuổi thơ yêu công nghệ và cú trượt dài vào ma túy

Sinh ra tại Michigan, Thorpe được mô tả là một thiếu niên mê công nghệ “từ nhỏ”: 13 tuổi tự lắp máy tính đầu tiên, say mê lập trình và từng mơ ước một ngày làm việc tại các công ty công nghệ lớn.

Nhưng song song với đam mê máy tính, Thorpe sớm sa vào ma túy sử dụng, rồi bán. Sau nhiều năm trượt dài, anh bị cha mẹ đuổi khỏi nhà và bắt đầu va chạm liên tục với pháp luật. Ở tuổi 20, Thorpe lần đầu vào tù.

Năm 2017, Văn phòng Tổng chưởng lý bang New Hampshire tuyên án Thorpe 15-30 năm tù vì sở hữu và buôn bán opioid tổng hợp U-47700. Đó là thời điểm tưởng như đã định đoạt hoàn toàn tương lai của anh.

Chuyển trại và bước ngoặt từ chiếc laptop học trực tuyến

Năm 2019, Thorpe được chuyển sang hệ thống nhà tù bang Maine. Một năm sau, đại dịch COVID-19 bùng phát, nhà tù buộc phải đẩy mạnh các chương trình học trực tuyến cho phạm nhân. Đây là cơ hội mà anh tận dụng triệt để.

Được cấp một chiếc laptop với truy cập mạng hạn chế, Thorpe dành trung bình 12-17 giờ mỗi ngày để học lập trình: theo học chương trình đại học tại University of Maine at Augusta, tự học Linux, Rust, hệ thống phân tán, cơ sở dữ liệu và bất cứ tài liệu nào có thể mở được.

Khi kỹ năng được cải thiện, anh bắt đầu hỗ trợ đội kỹ thuật của chính trung tâm giáo dục trong trại giam một tín hiệu cho thấy sự tiến bộ lẫn tính kỷ luật hiếm thấy.

Từ dự án phi lợi nhuận đến giảng viên đại học vẫn từ bên trong nhà tù

Hành trình chuyên môn của Thorpe không dừng lại ở việc tự học. Anh tham gia Unlocked Labs tổ chức phi lợi nhuận chuyên tuyển kỹ sư đang hoặc từng bị giam giữ để xây dựng phần mềm phục vụ hệ thống cải huấn.

Tại đây, Thorpe không chỉ là lập trình viên mà nhanh chóng trở thành principal engineer và trưởng nhóm kỹ thuật trong nhiều dự án thực tế.

Một trường đại học tại Maine, Colby College, sau đó quyết định thuê Thorpe làm giảng viên thỉnh giảng (adjunct lecturer). Quyết định này được Sở Cải huấn Maine phê duyệt, cho phép sinh viên đại học tới nhà tù để học trực tiếp với anh, một ngoại lệ rất hiếm hoi trong hệ thống nhà tù Hoa Kỳ.

Hành trình đến Turso: Khi hồ sơ GitHub mở cánh cửa xuyên qua song sắt

Bước ngoặt lớn nhất đến từ GitHub.

Trong quá trình tự học, Thorpe bắt đầu đóng góp thường xuyên cho dự án libSQL, một nỗ lực viết lại SQLite bằng Rust, sau này trở thành nền tảng kỹ thuật cốt lõi của Turso. Các đóng góp của anh ổn định đến mức thu hút sự chú ý của CEO Turso, ông Glauber Costa.

Khi kiểm tra lý lịch và thấy chú thích “currently incarcerated”, Costa vẫn quyết định gặp Thorpe qua video call. Sau nhiều buổi trao đổi, ông tin rằng đây là một kỹ sư giỏi với năng lực thực sự, chứ không chỉ là một câu chuyện truyền cảm hứng.

Turso chính thức tuyển Thorpe làm kỹ sư phần mềm full-time. Đến năm 2025, anh được ghi nhận là senior software engineer, mức lương tương đương các kỹ sư cấp cao ngoài xã hội.

Điểm khác biệt duy nhất: văn phòng “tại gia” của anh là một phòng giam ấm 20 độ C, cửa sổ có song sắt.

Thu nhập sáu chữ số và căn nhà đầu tiên

Dù từ chối tiết lộ con số cụ thể, Thorpe xác nhận với Maine Public rằng mức thu nhập của anh nằm trong nhóm six figures, ngang bằng mặt bằng ngành kỹ thuật phần mềm. Sau các khoản trích bắt buộc gồm 10% chi phí ăn ở trong tù, án phí, bồi thường nạn nhân và trách nhiệm gia đình phần còn lại được anh gửi về và tiết kiệm.

Quan trọng hơn, Thorpe đã mua được một căn nhà nhỏ ở Michigan, gần nhà cha mẹ. Đây sẽ là nơi anh dự định sống và làm việc khi được phóng thích.

Từ một người từng gần như trắng tay mỗi lần ra tù, việc sở hữu tài sản là một thay đổi mang tính nền tảng.

Chương trình thí điểm “làm việc từ trong tù” của bang Maine

Câu chuyện của Thorpe diễn ra trong khuôn khổ chương trình thí điểm Earned Living Unit, một sáng kiến cải huấn hiếm hoi tại Hoa Kỳ. Chương trình cho phép một nhóm nhỏ phạm nhân có hạnh kiểm tốt làm việc từ xa cho các công ty bên ngoài, với mức lương thị trường, không phải mức lao động rẻ như truyền thống.

Một số điểm nổi bật của chương trình:

• Phạm nhân được làm việc từ buồng giam với laptop giám sát đặc biệt và internet hạn chế.
• Thu nhập được quản lý minh bạch, sau khi trích các khoản bắt buộc, phần còn lại được để dành cho tái hòa nhập.
• Các báo cáo nội bộ cho thấy chương trình giúp giảm đáng kể mức độ căng thẳng và bạo lực trong nhà tù, đồng thời nâng cao khả năng tái hòa nhập khi mãn hạn.

Tuy vậy, chương trình vẫn gây tranh luận. Một số nạn nhân phản đối việc phạm nhân được hưởng “đặc quyền”, trong khi một bộ phận nhân viên trại giam lo ngại sự chênh lệch thu nhập giữa họ và những người bị giam giữ.

Một cơ hội thứ hai và cũng là thử nghiệm của tương lai

Trường hợp của Preston Thorpe không phải câu chuyện phổ biến nhưng là minh chứng cho khả năng cải tạo thực sự khi có cơ hội đúng hướng. Thay vì trở lại xã hội với hai bàn tay trắng, Thorpe dự kiến rời nhà tù với:

• Một công việc ổn định ở ngành công nghệ cao.
• Một bản lý lịch kỹ thuật dày dạn với dự án sản phẩm thật.
• Một căn nhà và nguồn tài chính rõ ràng.
• Một danh tính mới, kỹ sư phần mềm, giảng viên, và contributor mã nguồn mở.

Trong một hệ thống cải huấn vốn thường xuyên bị chỉ trích vì tỷ lệ tái phạm cao, câu chuyện của Thorpe đặt ra câu hỏi: liệu đây có phải là mô hình đáng để nhân rộng?

Kết luận

Câu chuyện của Preston Thorpe không phải một “kỳ tích ngoạn mục” từ hư cấu, mà là kết quả của ba yếu tố: nỗ lực bản thân, chính sách cải huấn có tư duy mới, và một ngành công nghệ vốn coi trọng năng lực hơn lý lịch.

Giữa bốn bức tường bê tông, với chiếc laptop bị giới hạn và lịch trình nghiêm ngặt, một phạm nhân đã biến quãng thời gian khó khăn nhất thành cơ hội để tái thiết cuộc đời từng dòng code một.